Байлық – таңдаулы адамдар үшін. Молшылықта өмір сүру үшін күш-жігеріңді аямай еңбектену керек. Іскерлік қабілетің болмаса, бизнесте табысқа жете алмайсың. Мұндай қате көзқарастар адамның санасында қалыптасып бекіген жағдайда адам өзінің қаржысын саналы түрде басқара алмайды. Тапқан табысынан артық мөлшерде жұмсап отырады, қарызға батады немесе керісінше әрбір ұсақ-түйекке ақша үнемдеумен, ауыр күндерге арнап ақша жинап отырады. Жағдайды түзетуге қаржылық сауаттылықты арттыру көмектеседі. Біз ақшамен қазіргі заманғы қатынастардың негіздері туралы қысқаша айтып береміз.
Қаржылық сауаттылық не үшін қажет?
Өз қаржыңызды басқару принциптерін ұстану арқылы сіз табысыңызға сәйкес өмір сүруді және өзіңіздің әл-ауқатыңызды жоспарлы түрде арттырып отыруды үйренетін боласыз.
Қаржылық тұрғыдан сауатты адам мынаны біледі:
өзіне және жақындарына күтпеген жағдайларға арнап (ауру, экономикалық дағдарыс және т.б.) қаржылай қорғауды қамтамасыз ету;
тұрақты жұмыс болмағанның өзінде әдеттегі тіршілік деңгейін сақтап отыру,
ақшаны жинақтап және арттырып отыру,
қосымша табыс көздерін тауып отыру,
алаяқтық қаржылық сұлбаларды тану,
жұмыс берушіге, зейнеткерлік реформаға, елдегі экономикалық жағдайға тәуелді болмау – және өзінің күші мен мүмкіндіктеріне ұмтылу.
Қаржылық сауаттылық негіздері
Қаржыны сауатты басқару дегеніміз — шығындар кірістен аспайды, ал бос қаражаттың барлығы «жұмыс істейді», яғни пайда әкеліп отырады.
Көпшілігіне мұндай ауқаттылық деңгейі қол жетімсіз болып көрінеді: жалақыдан жалақыға дейін өмір сүріп отырсаң, бос ақшаны қайдан аламын? Шындығында, әркім үнемдеуге, инвестициялауға, пассивті кіріс алуға және қаржылық сауатты бола алады. Мұны істеу үшін Сіз бюджетті бөлудің негіздерін түсініп, ақша әдеттеріңізді біртіндеп өзгерте бастауыңыз керек. Қажетсіз заттарға импульсивті шығындарды бақылау үшін, кем дегенде, кірістер мен шығыстардың есебін жүргізу.
Экономика – дәлдік ғылым; материалдық жағдайыңызды жақсарту үшін оның заңдарымен танысып және оларды практика жүзінде қолдансаңыз жеткілікті.
Қаржылық есепті жүргізу
Түскен ақша мен жұмсалған ақшаның есебін жүргізіп отыру – қаржылай сауатты адамның пайдалы әдеті. Бір айдан кейін-ақ сіз ақшаны қалай жұмсап отырғаныңызды және қандай қателіктер жасап отырғаныңызды көретін боласыз.
Барлық шығындарды бағыт бойынша жіктеу арқылы тіркей бастаңыз. Мысал:
1-топ – ағымдағы шығындар: сізге күнделікті қажет болатын азық-түлік пен тауарларды сатып алу,
2-топ – міндетті төлемдер: несиелер, коммуналдық қызметтер, ұялы байланыс,
3-топ – ойын-сауықтар: кино, бар, әріптестердің туған күндері,
4-топ – ірі мөлшерде сауда жасау,
5-топ – автокөлікке қатысты, сонымен бірге сақтандыру мен жанармайға қатысты шығындар.
Егжей-тегжейін өзіңіз белгілейсіз: шығындардың есебін жүргізудің 1-2 айынан кейін сіз өзіңізге ыңғайлы жіктеу жүйесін қалыптастырып аласыз. Есепке барлық шығындарды, тіпті елеусіз болып көрінетіндерді де қосыңыз.
Кірістеріңізді де жазып отыруды ұмытпаңыз. Тек жалақыңызды ғана емес, сондай-ақ басқа табыс көздерінен түсіп отырған кірістерді, сонымен бірге салымдар бойынша пайыздарды және егер картаңызға кешбэк қосып төленіп отырса, соны да есепке алып отырыңыз.
Деректерді жеткілікті мөлшерде жинап алып, оларды зерттеуге және талдауға кірісіңіз:
бір айдағы шығыстар мен кірістерді салыстырыңыз,
өздерін айналып өтуге болатын шығындарды анықтаңыз (жоспарланбаған сатып алулар, такси, өзіңіз бармайтын спортзалға абонемент сатып алу),
азырақ төлеуге болатын шығындық баптарды табыңыз (тауарды көтеріңкі бағамен сатып алу, қымбат салонда шаш қию үшін артық төлеу),
нақты қорытындылар жасаңыз (айдың соңында қанша ақша қалды),
2 және 3 тармақтар бойынша үнемдеудің есебімен қалдықтың қанша қалуы мүмкін болатынын есептеңіз.
Нәтижесінде сіз өзіңіздің қаржылық жағдайыңыздың нақты бейнесін аласыз және шығындарды қалай оңтайландыру керектігін түсінесіз. Құзыретті талдаудан кейін сіз неге дұрыс нәрсеге ақша жинай алмайтындығыңызды немесе инвестициялауды бастай алмайтыныңыз анық болады. Енді келесі қадамға – бюджетті жоспарлауға көшуге болады.
Бюджетті жоспарлау
Бюджетті жоспарлау белгілі бір мақсатқа жету үшін қажет болады.
Мақсат кез келген сипатқа ие болып отыруы мүмкін. Қартайған шақта таршылықсыз өмір сүру, ипотеканы мерзімінен бұрын төлеңіз, миллион теңге жинау үшін ақша жинай бастыңыз – сізді не ынталандыратынын таңдаңыз.
Маңызды сәт: бюджетті өз шығындарыңызды талдап және өзіңіздің қаржылық әдеттеріңізді анықтағаннан кейін ғана жоспарлап отырған дұрыс.
Себебі мақсатыңыз қаншалықты өршіл болғанымен, күнделікті қажетсінулер бәрібір де басым болады. Тіпті қаржылық тұрғыдан сауатты адамның өзіне келешек үшін кішкентай қуаныштардан бас тарту қиынға соғады. Сол себептен жоспарлау кезінде өзіңіздің үйреншікті өмір салтыңызды ескеріп және сол не өзге шығындардан бас тартуға дайынсыз ба, өзіңізге осы сұраққа шынайы жауап беріңіз.
Жоспарлаудың бюджетті есепке алумен қатар мақсатқа жетуге қалай көмектесетінін мысал келтіре отырып қарастырайық.
Мысалы, мақсатыңыз – ай сайынғы кірісі 500 000 теңге болатын 800 000 теңгеге демалысқа бару. Сонымен, сізге 2 ай ғана жұмыс істеу керек — және сіз сапарға дайындала аласыз. Бірақ чемоданыңызды жинауға асықпаңыз. Соңғы 2-3 айдағы шығындарды зерттеуден бастау керек:
Міндетті төлемдердің – өздерін азайту мүмкін болмайтын төлемдердің сомасын есептеңіз, олар: тұрғын үй қызметтерінің төлемі, несиелердің және т.б. төлемі (мысалы, 150 000 теңге шықты делік);
жақын арада қандай шығындардың көзделіп отырғанын ойлап көріңіз: салықтар, стоматология, ААЖМС мерзімін ұзарту (мысалы, тағы 100 000 теңге);
кірістен барлық міндетті төлемдерді алып тастаңыз (500 – 150 – 100 = 250 000 теңге);
алынған мәні – өзінің бір бөлігін сіз «өмір сүруге», ал қалғанын демалысқа қалдыратын сома;
міндетті емес шығындық баптардың барлығы бойынша, сонымен бірге тамақтану мен көлікке қатысты шығындарды қоса алғанда, орташа есеппен қанша ақша жұмсайтыныңызды қарап көріңіз (мысалы, 90 000 теңге);
осылайша сіз демалысқа жинай бастайтын ең аз соманы алатын боласыз (250 – 90 = 160 000 теңге);
мақсатыңызға қанша мерзімде қол жеткізетініңізді есептеңіз (800 000 / 160 000 = 5 ай.);
жылдамырақ жинау үшін міндетті емес төлемдерді қалай азайтуға болатынын ойланып көріңіз.
Енді жақсы табыспен де демалысқа ақша жинау оңай емес екені белгілі болды. Шығындарды қысқартудан басқа, кірісті арттыру арқылы мақсатқа жетуді жеделдетуге және экономикалық жағдайыңызды жақсартуға болады.