ШЫМКЕНТ: Агроөнеркәсіптен экожүйеге — жасыл экономикаға өту жолы

Шымкент — Қазақстандағы маңызды индустриалдық, ауыл шаруашылық және экологиялық әлеуеттері жоғары мегаполистердің бірі. Соңғы жылдары қалада агроөнеркәсіптік даму, энергия тиімділігі, газдандыру және су ресурстарын қорғау салаларында нақты қадамдар жасалып жатыр. Төменде сол салалардың ағымдағы жағдайы мен перспективаларына шолу берілген.

Ауыл шаруашылығы және агроөнеркәсіптік сектор

Шымкент қаласында агроөнеркәсіп өнімінің өсімі республикада бірінші орындардың бірінде тұр. Мысалы, 2025 жылдың бірінші жартыжылдығында ауыл шаруашылығының жалпы өнім көлемі 14,7 млрд теңгені құрады, бұл өткен жылдың ұқсас кезеңімен салыстырғанда ≈ 3,7%-ға артығымен. Мал шаруашылығының үлесі басым: 12 млрд теңгеге жуық. 2024 жылға жоспарланған өнім көлемдері: 8,5 мың тонна ет, 52,5 мың тонна сүт, 160 млн дана жұмыртқа өндіру жоспарланған. Егін шаруашылығы да елеулі; алдыңғы жылдары егістік алқаптары 27,5 мың га болса, биыл құрылыс бағытына ауысу салдарынан — 26,5 мың га көлемінде. Бұл аз ғана төмендеу, бірақ агроөнеркәсіптің басым бөлігін мал шаруашылығы құрайтынын көрсетеді. «ҚазАгроҚаржы» компаниясы Түркістан облысы мен Шымкентке қызмет көрсетіп, ауыл шаруашылығы техникасы мен құрал-жабдықтарды, қаржылық қолдауды қамтамасыз ету арқылы секторды қолдауда.

Кемшіліктер мен мәселелер:

• Егістік жерлердің құрылыс бағытына ауысуы агроөнеркәсіпке қолжетімді алқаптардың қысқаруына алып келеді.

• Мал шаруашылығы өнімінің сапасы, малдың асыл тұқымды болуы, бордақылау, ет пен сүт өнімдерін өңдеу инфрақұрылымының жеткіліксіздігі — маңызды тармақтар.

 Энергия тиімділігі және жасыл экономика қағидаттары

• «Ресурстарды үнемдеу және энергия тиімділігі» туралы деректер бойынша, энергия тұтыну жалпы көлемі өзгерістері байқалады. Мысалы, энергия тұтыну 2023 жылы 430,9 млн ГДж болса, 2024 жылы 444,2 млн ГДж шамасында болды. Бұл — тұтынудың шамалы ұлғаюы. Энергия өндірісі мен жылу-электр секторындағы тұтыну қаланың жалпы энергия балансында үлкен үлес алып отыр. Бұл секторларда энергияны үнемдеу, жаңартылатын энергия көздерін енгізу мүмкіндіктері бар. Индустриалдық аймақтарда (мысалы, Агро-индустриялық сектордағы “АО СПК «Шымкент»” агро-индустриалдық аймағы) инфрақұрылымды дамыту барысында жолдар, су және газ жүйелері жүргізіліп жатыр. Бұл аймақтарда энергия және ресурстарды үнемдеу, экологиялық стандарттардың сақталуы маңызды.

3. Қоршаған орта мен су ресурстарын қорғау

Су ресурстарын қорғау, сумен жабдықтау және кәріз жүйесінің жаңарту — экожүйені сақтаудағы маңызды бағыттар. Статистика бюросының мәліметі бойынша су мен қалдықтарды өңдеу, жинау қызметінде azаю тенденциясы байқалған. § «Сумен жабдықтауда, қалдықтарды жинауда, өңдеуде және жоюда, ластануды жою жөніндегі қызметте – 46,8% азайды» деген көрсеткіш бар. Ауыл шаруашылығында мал шаруашылығының үлесі басым болғандықтан, бір жағынан экологиялық жүктеме өседі: қоректік қалдықтармен, су тұтыну, пастбищеге қолдану мәселелері сияқты. Бұл жағынан да қаланың экология саясатына назар аудару қажет.Индустриалды қалалар мен шағынаудандардағы ауа ластануы, көлік санының өсуі, автокөлік қозғалысынан шығатын шығарындылар, шаң-тозаң мәселелері экологиялық қауіп ретінде қала тұрғындарының денсаулығына әсер етеді. (Анық статистика Шымкент үшін толық жарияланбағанымен, тарихи бастапқы көрсеткіштер бойынша қала экологиясы уайым тудыратын деңгейде болуы мүмкін.

Шымкент үшін жасыл экономика қағидаттарына көшу, энергия тиімділігін арттыру, газдандыруды жеделдету және су мен экожүйелерді қорғау — барлығы да қаланың болашағы үшін стратегиялық бағыттар. Төмендегі ұсыныстар сол мақсатқа жету үшін маңызды:

1. Агроөнеркәсіпте технологиялық жаңартуларды енгізу — су үнемдеу жүйелері, тамшылатып суару, заманауи бордақылау фермалары, өнімді өңдеу жобалары.

2. Энергия тиімділігі бағдарламаларын кеңейту — тұрғын үйлер мен өндірісті объектілерде энергия үнемдегіш жабдықтарды қолдану, жылу оқшаулау, энергия аудитін тұрақты жүргізу.

3. Газ жүйелерін дамытып, газдандыруды теңдестіріп тарату — шағынаудандар мен ауыл-аймақтарға газ жеткізуді жеңілдету, субсидиялар мен қолжетімді тарифтер.

4. Сумен жабдықтау мен кәріз жүйесін жаңарту — су өнімділігін арттыру, сүзу жүйелерін модернизациялау, су қалдықтарын тазарту және қайта пайдалану.

5. Ауа ластануды бақылау — көлік қозғалысын реттеу, қоғамдық көлік жүйесін жақсарту, жасыл белдеулерді көбейту.

6. Экологиялық білім беру мен қоғамдық қатысуды күшейту — мектептерде экология бойынша бағдарламалар, тұрғындарға экологиялық мәдениет пен жауапкершілікті дәріптеу.

Бұл бағыттардағы жұмыстар нәтижелі болуы үшін тұрақты қаржыландыру, саяси қолдау, халықтың қатысуы және модернизацияланған заңнамалық базаның болуы маңызды.

Суды қорғау мен экожобаларды орындау

Жаңартылған су құбыры желілері Қазығұрт шағын ауданында және басқа ауылдық аймақтарда қайта жаңартылуда.Компания‑жоба институттары «Санитарлық‑қорғау аймақтарының жобасын әзірлеу» секілді жобаларды дайындауда, бұл өндіріс орындары мен тұрғын аудандар арасындағы экологиялық тепе‑теңдікті сақтауға бағытталған.

Жаңартылатын энергия көздерін енгізуді жеделдету

1. • Қалалық масштабта күн, жел, биоэнергетика жобаларын қолдау; энергетика бөлімінің ЖЭК үлесін арттыру.

2. Су ресурстарының тиісті басқарылуы мен қорғауы

   • Су сапасының мониторингі, су құбыры желілері мен кәріз жүйелерін жаңарту, тұрмыстық және өнеркәсіптік шығарындыларды бақылау.

3. Энергия тиімділігін арттыру

   • Жылыту-жарық жүйелерін жаңарту, ғимараттарды оқшаулау, үнемді жарықтандыру, ақылды технологияларды енгізу.

4. Экологиялық реттеу мен нормативтердің күшеюі

   • Қоршаған ортаға әсер ететін өндірістік кәсіпорындарға арналған санитарлық-қорғау аймақтарының жобаларын бекіту, ауа, су, топырақ ластануына қатысты мониторингті күшейту.

5. Халықтың қатысуын және ақпараттық ашықтығын арттыру

   • Қоғамдық тыңдаулар, ашық есеп беру, экологиялық акциялар, мектептерде, университеттерде экологиялық білім беру бағдарламаларын кеңейту.

Шымкент қаласы — агроөнеркәсіптік потенциалы, қуатты газдандыру жүйесі, экологиялық жобаларымен және жасыл экономикаға көшу бағытындағы бастамаларымен ерекшелікті. Бірақ толық экологиялық тепе‑теңдікке жету үшін тұрғындарға қолжетімділікті теңету, су және ауа сапасын сақтау, өндірістер мен тұрмыстық сектордағы ластануды азайту сияқты мәселелерде жүйелі жұмыс керек.

Жасыл экономика мен экожүйеге бағдар — Шымкенттің тұрақты дамуының басты кепілі.