Шығыстың көбеюі алаңдатып тұр

Жоғары аудиторлық палата төрағасы Әлихан Смайылов рес­пуб­ликалық бюджеттің ат­қарылуы туралы есебінде салық-бюджет қағидаларын мүлтіксіз сақтау, мемлекеттік ресурстарды басқарудың тиімді тетіктерін құру қажеттілігіне баса назар аударды.

Оның айтуынша, басты проблема – бюджеттің тұрақты тап­шы­лығы. «Кейінгі жылдары шы­ғыс­тар едәуір өсіп келеді. Бұл ретте мұнайға қатысты емес кіріс­тер шығыстардың 50%-ға жуы­ғын қамтамасыз етіп отыр. Қалған бөлігі негізінен Ұлттық қор­дың трансферттері және қарыз­дарды тарту есебінен өтеледі. Сондықтан тапшылықты ұстап тұру жеткіліксіз. Ол үшін тап­шы­лығы жоқ бюджетті қа­лып­тас­тыратын ұзақмерзімді жос­­­пар қажет. Ұлттық қорды бас­қару жөніндегі нормативтік-құ­қық­тық база тұрақтылықты қажет ете­ді. Олай болмаған жағ­дайда Мем­лекет басшысының Ұлт­тық қор­дың валюталық актив­терін 2030 жылға қарай 100 млрд дол­лар­ға дейін ұлғайту жөніндегі мақ­саты­на қол жеткізбеу тәуекелі жоғары екенін көріп отырмыз», деді ол.

Көлеңкелі экономиканы қыс­қарту – бюджеттің кіріс бөлігін ұлғайту үшін маңызды фактор. 2022 жылы оның үлесі ішкі жалпы өнімге шаққанда 18,8%-ға дейін төмендеген. Сонымен бірге салықтарға қатысты жоспар­дың 1,4 трлн теңгесі орындал­маған. Осы мәселенің анығын білу үшін палата биыл көлең­келі экономикаға қарсы іс-қимыл жасау мемлекеттік саясаты тиім­ділігіне аудит жүргізуді жоспарлап отыр.

Әлихан Смайыловтың айтуынша, бюджеттік бағдарламалардың әкімшілеріне бюджет қаражатын пайдалану үшін дербестік беріл­ген, бірақ қабылданатын ше­шімдер әрдайым тиімді болып отырған жоқ. «Кейбір мемле­кет­тік органдар құзыретіне кір­мейтін жобаларды іске асыруын жалғастырып келеді. Мысалы, салалық министрліктер бола тұра, Ұлттық экономика министр­лігі мәдениет, денсаулық сақтау, сумен жабдықтау, су бұру және автожол салаларындағы жобаларды жүзеге асырып жатыр. Салдары – түпкілікті нәтижеге жету жауапкершілігінің болмауы және екі жақтан қаржылан­дыру тәуекелдері. Анықталған қаржылық бұзушылықтар мен мемлекеттік ресурстарды тиімсіз басқару көлемі айтарлықтай. Үкіметтің деректері мен барлық мемлекеттік аудит органдары жүргізген аудит нәтижелеріне сәйкес бюджет қаражатын тиімсіз пайдалану сомасы 489 млрд теңгені құрады», деді ол.